Nashr etika qoidalari

COPE tamoyillari

Uzbek Journal of Science Committee on Publication Ethics (COPE) ning asosiy tamoyillariga qat'iy rioya qiladi. Tahririyat, taqrizchilar va mualliflar o'rtasida axloqiy munosabatlarning eng yuqori standartlarini ta'minlash — bizning ustuvor vazifamizdir. Jurnal barcha qarorlarni COPE'ning xalqaro amaliyotiga muvofiq qabul qiladi.

Tahririyat mas'uliyati

Tahririyat hay'ati maqolalarni adolatli va xolis ko'rib chiqadi. Qabul qilish yoki rad etish qarorlari faqat maqolaning ilmiy sifati, originalligiga va jurnal doirasiga mosligiga asoslanadi. Tahririyat a'zolari:

• Mualliflarning jinsi, irqi, dini, fuqaroligi yoki siyosiy qarashlari asosida kamsitmaydi
• Ko'rib chiqilayotgan maqolalar haqidagi ma'lumotlarni maxfiy saqlaydi
• O'z manfaatlariga oid maqolalar bo'yicha qaror qabul qilishdan chetlanadi
• Aniqlangan axloqiy buzilishlarga nisbatan tezkor choralar ko'radi

Taqrizchilar mas'uliyati

Ekspert taqrizchilari jurnaldagi ilmiy sifat kafolatchilaridir. Taqrizchilar quyidagi tamoyillarga amal qiladi:

• Taqriz jarayoni maxfiy saqlanadi — mualliflar kimligi oshkor etilmaydi (ikki tomonlama yopiq taqriz)
• Taqrizlar ilmiy asosda, konstruktiv va hurmat bilan yoziladi
• Manfaatlar to'qnashuvi mavjud bo'lsa, tahririyatga xabar beriladi
• Taqriz belgilangan muddatlarda bajariladi
• Nashr etilmagan ma'lumotlardan foydalanilmaydi

Mualliflar mas'uliyati

Mualliflar yuborilgan maqolaning to'liq originalligini va ilmiy haqqoniyligini kafolatlasa kerak:

• Maqola boshqa jurnalga bir vaqtda yuborilmagan bo'lishi kerak
• Barcha ma'lumotlar haqiqiy va ishonchli bo'lishi shart
• Boshqa manbalardan foydalanilgan bo'lsa, tegishli iqtibos ko'rsatilishi kerak
• Moliyalashtirish manbalari va manfaatlar to'qnashuvi oshkora qilinishi shart
• Maqolada faqat haqiqatan hissa qo'shgan shaxslar muallif sifatida ko'rsatiladi

Mualliflik huquqi

Barcha ko'rsatilgan mualliflar maqola yozilishiga haqiqiy hissa qo'shgan bo'lishi kerak. ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) mezonlariga muvofiq, mualliflik quyidagilarni o'z ichiga oladi:

• Tadqiqot konsepsiyasi yoki dizayniga muhim hissa qo'shish, yoki ma'lumotlarni to'plash, tahlil qilish va talqin qilish
• Maqolani yozish yoki muhim intellektual mazmun jihatidan qayta ko'rib chiqish
• Nashr etiladigan yakuniy variantni tasdiqlash
• Ish barcha jihatlariga javobgarlik olish

Gift authorship (hissa qo'shmagan shaxslarni muallif qilib ko'rsatish) va ghost authorship (hissa qo'shgan shaxsni yashirish) qat'iyan man etiladi.

Plagiat siyosati

Barcha yuborilgan maqolalar maxsus plagiat aniqlash dasturlari orqali tekshiriladi. Quyidagilar plagiat hisoblanadi:

• Boshqa mualliflar ishlaridan tegishli iqtibossiz nusxa ko'chirish
• O'z avvalgi nashrlarini yangi ish sifatida taqdim etish (o'z-o'ziga plagiat)
• Boshqa tildan tarjima qilib, manba ko'rsatmasdan nashr qilish
• Rasm, jadval yoki formulalarni ruxsatsiz ishlatish

Plagiatga ruxsat etiladigan darajasi 15% dan oshmasligi kerak. Plagiat aniqlangan taqdirda maqola darhol rad etiladi yoki nashrdan chiqariladi.

Manfaatlar to'qnashuvi

Mualliflar, taqrizchilar va tahririyat a'zolari har qanday manfaatlar to'qnashuvini oshkora qilishi shart. Bunga quyidagilar kiradi:

• Moliyaviy manfaatlar (grantlar, xo'jalik shartnomalar, konsultatsiya to'lovlari)
• Shaxsiy munosabatlar (oilaviy, do'stlik, raqobat)
• Ilmiy raqobat yoki hamkorlik aloqalari
• Siyosiy yoki mafkuraviy manfaatlar

Ma'lumotlarning ishonchliligi va ochiq ilm-fan

Mualliflar tadqiqot ma'lumotlarining aniq va ishonchli ekanligini kafolatlashi kerak:

• Eksperimental ma'lumotlar qayta tekshirilishi mumkin bo'lishi kerak
• Ma'lumotlarni soxtalashtirish, soxta natijalar yaratish yoki o'zgartirish qat'iyan man etiladi
• Tadqiqot metodologiyasi batafsil bayon etilishi shart
• Statistik tahlil usullari to'g'ri qo'llanilishi kerak

UZJS ochiq ilm-fan (Open Science) tamoyillarini qo'llab-quvvatlaydi va mualliflarni tadqiqot ma'lumotlarini imkon qadar ochiq ulashishga undaydi.

Inson sub'ektlari bilan tadqiqotlar

Inson ishtirokchilarini o'z ichiga olgan tadqiqotlar uchun tegishli axloqiy qo'mita (Etik komissiya) ruxsatnomasi talab qilinadi. Helsinki Deklaratsiyasi tamoyillariga rioya qilinishi shart. Barcha ishtirokchilardan yozma rozilik olingan bo'lishi kerak.

Hayvonlar bilan tajribalar

Hayvonlar ustida o'tkazilgan tajribalarda xalqaro axloqiy standartlarga rioya qilinishi shart. Tajribalar minimallashtirilishi va hayvonlarga nisbatan insonparvarlik tamoyillariga asoslanishi kerak. Tegishli ruxsatnomalar maqolada ko'rsatilishi shart.

Sun'iy intellektdan foydalanish siyosati

Maqola yozishda sun'iy intellekt (AI) vositalaridan foydalanilgan bo'lsa, mualliflar buni oshkora qilishi shart. AI vositalari mualliflik huquqini olishi mumkin emas — barcha mazmun uchun mas'uliyat muallif(lar)da qoladi.

AI vositalaridan ruxsat etilgan foydalanish:

• Grammatik va uslubiy tekshirish (Grammarly, LanguageTool va h.k.)
• Matnni tarjima qilishda yordam (muallif tekshirishi bilan)
• Ma'lumotlarni vizualizatsiya qilish va statistik tahlilga yordam
• Kod yozishda va dasturlash masalalarida yordam

Taqiqlangan foydalanish:

• AI tomonidan to'liq yaratilgan maqolalar yoki bo'limlar (muallif tomonidan qayta ishlanmagan)
• AI taqrizchilar sifatida (taqriz jarayonida AIdan foydalanish)
• AI orqali soxta ma'lumotlar, natijalar yoki manbalar yaratish

Oshkoralik talabi:

Mualliflar maqolada AI vositalaridan foydalanilganligi to'g'risida maxsus bo'lim ("AI vositalari to'g'risida bayonot") ko'rsatishi shart. Unda quyidagilar ko'rsatilishi kerak:

• Foydalanilgan AI vositasi nomi va versiyasi (masalan, ChatGPT-4, Claude 3.5)
• AI qaysi maqsadda ishlatilganligi (tarjima, tekshirish, tahlil va h.k.)
• AI ishtirokining darajasi va muallif tomonidan tekshirilganlik darajasi

Maqolani qaytarib olish (Retraction) siyosati

Agar nashr etilgan maqolada jiddiy xatolar, plagiat yoki axloqiy buzilishlar aniqlansa, tahririyat COPE ko'rsatmalariga muvofiq maqolani rasmiy qaytarib olish to'g'risida qaror qabul qilishi mumkin. Qaytarib olish asoslari:

• Ma'lumotlarning ishonchsizligi yoki soxtalashtirish dalillari
• Plagiat yoki takroriy nashr
• Axloqiy ruxsatnomalar yo'qligi
• Mualliflik to'g'risidagi nizolar

Qaytarib olish to'g'risida rasmiy e'lon nashr etiladi va asl maqola "Qaytarib olingan" (Retracted) belgisi bilan saqlanadi.

Tuzatishlar va xato tuzatish (Errata)

Nashr etilgan maqolada muhim lekin axloqiy buzilishga olib kelmaydigan xatolar aniqlansa, jurnal rasmiy tuzatish (Erratum/Corrigendum) nashr etadi. Kichik xatolar mualliflar tomonidan xabar qilinishi yoki o'quvchilar tomonidan aniqlangan bo'lishi mumkin.

Ochiq kirish va litsenziya

UZJS ochiq kirish (Open Access) jurnali bo'lib, barcha maqolalar Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi ostida nashr etiladi. Bu muallif(lar) mualliflik huquqini saqlab qolgan holda, istalgan shaxsga maqolani o'qish, yuklash, nusxa ko'chirish, tarqatish va qayta ishlash huquqini beradi — tegishli iqtibos ko'rsatilgan taqdirda.

Shikoyatlar va da'volar

Axloqiy buzilishlar yoki tahririyat jarayoni bo'yicha shikoyatlar info@uzjs.uz ga yuborilishi mumkin. Barcha shikoyatlar maxfiy ravishda ko'rib chiqiladi va quyidagi tartibda hal etiladi:

• Shikoyat 7 ish kuni ichida qabul qilinganlik xabari yuboriladi
• Tahririyat shikoyatni 30 ish kuni ichida ko'rib chiqadi
• Zarur hollarda COPE ko'rsatmalariga muvofiq tergov o'tkaziladi
• Natijalar barcha manfaatdor tomonlarga yozma ravishda bildiriladi

Raqamli saqlash va arxivlash

UZJS barcha nashr etilgan maqolalarning uzoq muddatli saqlanishini ta'minlaydi. Har bir maqolaga DOI (Digital Object Identifier) tayinlanadi. Maqolalar ResearchBIB va Google Scholar bazalarida indekslanadi va doimiy ravishda foydalanish mumkin.